Chào anh em đam mê âm thanh tại Sài Gòn, chào những đôi tai khó tính đang đi tìm cái "chất" thực sự giữa một rừng thiết bị âm thanh thượng vàng hạ cám hiện nay.

Tôi là Vương Thanh Tùng. Tính đến nay, tôi đã có tròn 33 năm cầm mỏ hàn, tháo lắp không biết bao nhiêu đời loa từ Nhật, Mỹ đến Âu châu.  Tai tôi vẫn luôni ám ảnh bởi cái tiếng Bass đanh gọn của những đôi loa cổ.  Nhân lúc vừa xử lý xong một cặp Loa JBL cổ bị chạm Coin, rè loa,  tôi ngồi xuống đây để viết cho anh em một bài ra trò.

Chúng ta sẽ không nói chuyện thông số trên giấy của nhà sản xuất – thứ đó anh em lên Google gõ một cái là ra cả đống. Tôi sẽ nói về "Bách khoa toàn thư Loa JBL" dưới góc nhìn của một người thợ già, nói về những thứ "xương máu" mà tôi đã phải trả giá bằng hàng chục năm lăn lộn để đúc kết được.

Phần 1: JBL – Không Chỉ Là Cái Tên, Đó Là Một Triết Lý Vật Lý

Nói thật với anh em, nhiều người cứ thấy chữ JBL là nghĩ ngay đến tiếng Bass bạo lực. Nhưng cái dở là anh em chỉ mới nghe được cái "vỏ". Triết lý của James B. Lansing (cha đẻ JBL) là sự trung thực đến mức tàn nhẫn.

Trong 33 năm làm nghề, tôi nghiệm ra rằng JBL có một thứ "ma thuật" nằm ở độ nhạy (Sensitivity). Tại sao loa JBL bãi từ thập niên 70-80 nghe vẫn "tơi" và "nhanh" hơn nhiều dòng loa hiện đại? Bí mật nằm ở hệ thống nam châm Alnico và màng giấy sơ ép. Anh em cầm cái màng loa JBL xịn, sờ nhẹ vào sẽ thấy nó có độ nhám, độ đàn hồi rất đặc biệt. Nó không "lì" như mấy cái màng nhựa tổng hợp bây giờ.

Cái "huyệt" của JBL bãi: Nhiều anh em đi mua đồ cũ cứ thấy thùng loa còn mới là gật đầu. Sai lầm! Tôi thường bảo khách: "Nhìn cái thùng làm gì, tháo cái củ loa ra cho tôi". Một kỹ sư già như tôi chỉ cần nhìn cái màu sắc của nhện loa và ngửi cái mùi keo zin là biết ngay đôi loa đó còn zin, chưa quấn lại,  hay đã bị "luộc" đồ. Đồ JBL xịn sau 30 năm, nếu bảo quản tốt, cái nhện loa vẫn phải có độ cứng nhất định, không được mềm nhũn như bún.

Phần 2: "Mổ Xẻ" Những Dòng Huyền Thoại – Góc Nhìn Từ Bàn Kỹ Thuật

1. L-Series (L100 Century, L166, L112): Những "Gã khổng lồ" bình dân

Nói đến L100 Century, chắc anh em nghĩ ngay đến cái ê-căng mút hột gà. Nhưng với một người thợ, tôi nhìn vào cái loa Treble LE25. Đây là loại Treble giấy nhưng tiếng cực kỳ "mịn".

Kinh nghiệm xương máu: Khổ nỗi, dòng L100 này tiếng Trung (Mid) rất lồi, nếu anh em không biết cách phối ghép, nghe lâu sẽ thấy rất "gắt" và mệt tai. Nhiều ông thợ vườn cứ khuyên khách đánh với Amply công suất lớn để "ra tiếng Bass", tôi nói thẳng là hỏng bét! L100 cần sự tinh tế, đánh với một con Amply Marantz cổ chạy sò sắt, dòng tĩnh (Bias) chỉnh chuẩn, lúc đó cái chất "mộc" của nó mới thực sự nổi da gà.

2. Dòng Monitor (4311, 4312, 4425): Sự thật về độ chính xác

Dòng Monitor sinh ra để cho phòng thu, nên nó không "nịnh tai". Tôi nhớ có lần xử lý một đôi 4312 cho một anh khách ở Quận 3. Anh ấy than: "Sao nghe tiếng nó khô quá Tùng ơi?". Tôi cười, tháo phân tần ra thì thấy các tụ điện bên trong đã bị khô, trị số điện dung Mf thay đổi, nhìn cái đích  tụ thấy phìn ra biết ngay đã hư.

Tôi quyết định thay thế bằng bộ tụ chọn lọc, giữ nguyên trị số nhưng dùng loại tụ cao cấp hơn. Kết quả? Dải Treble "leng keng" trở lại nhưng vẫn giữ được cái sự "gai góc" của nhạc Jazz. Đó chính là cái hay của việc nâng cấp (modding) mà vẫn giữ được cái "hồn" của kỹ sư hãng.

Phần 3: Nghệ Thuật Phối Ghép – Đừng Để "Đá Nhau"

Trong âm thanh, phối ghép là chìa khóa. Tôi làm nghề lâu năm, thấy nhiều anh em bỏ cả trăm triệu mua đôi loa JBL khủng nhưng lại ghép với một con Amply đời mới chạy mạch Class D "vô hồn".

Triết lý của tôi là: JBL (đặc biệt là đồ cổ) cực kỳ hợp với Class A hoặc Class AB chạy sò sắt. Tại sao? Vì nội trở của sò sắt và biến áp xuất âm thời xưa nó có một sự "ăn rơ" kỳ lạ với cuộn voice-coil của loa JBL. Tiếng Bass lúc đó nó không chỉ là âm thanh, nó là áp lực không khí thực sự, nó đập vào ngực nhưng không làm người ta khó thở. Đó gọi là tiếng Bass có "lực" nhưng "mềm".

Bí mật dây dẫn: Nhiều ông bảo dây loa vài chục triệu là chiêu trò. Tôi thì thấy thế này: Với loa JBL độ nhạy cao, dây dẫn cực kỳ quan trọng. Anh em không cần mua dây mạ vàng mạ bạc gì cho mệt, cứ tìm cho tôi loại dây đồng OFC nguyên chất, kích thướt dây phải đủ lớn để giảm thiểu sự suy hao dải trầm. Tôi đã thử nghiệm "mù" rất nhiều lần, dây đồng xịn giúp dải trầm của JBL sâu hơn hẳn so với mấy cái dây đồng nát ngoài chợ.

Phần 4: Tiêu Tán Âm – Cái Bẫy Của Những Bức Tường

Anh em mang một đôi JBL L150 về phòng khách toàn kính và gạch men, rồi gọi điện mắng tôi: "Tùng ơi, loa mày bán tiếng vang quá!". Tôi nói thật, loa không vang, cái phòng của anh nó "vang".

Mẹo của thợ già: Không cần tốn hàng chục triệu làm tiêu âm chuyên nghiệp nếu ngân sách hẹp. Tôi hay bày khách: "Anh kiếm cho tôi mấy cái kệ sách bằng gỗ thật, chất đầy sách vào, đặt ở hai góc tường phía sau loa". Sách là vật liệu tán âm cực tốt. Thêm một tấm thảm nỉ dày ở giữa phòng để triệt tiêu sóng đứng (Standing Wave). Chỉ cần vài bước đơn giản vậy thôi, dải Bass của JBL sẽ không còn bị "rền" hay "kéo đuôi" nữa.

Phần 5: Lời Khuyên Từ Tâm Của Một Người Thợ Già

Tại Sau 33 năm, tôi thấy cái nghề này giờ nó biến tướng nhiều quá. Hàng dựng, hàng "luộc" tràn lan. Anh em đi mua đồ, đừng chỉ nghe bằng tai người khác, cũng đừng tin hoàn toàn vào lời quảng cáo.

Hãy tìm đến những nơi có phòng kỹ thuật thực sự, có những người thợ dám tháo máy ra cho anh em xem từng mối hàn, từng con tụ. Ở 769 Audio, tôi luôn duy trì một nguyên tắc: Đồ bán ra phải "zin đét" từ trong ra ngoài. Nếu có thay gân loa (vì khí hậu Việt Nam mình nồm ẩm, gân mút chắc chắn sẽ mục sau 5-10 năm), tôi cũng phải chọn loại gân chuẩn nhất để không làm thay đổi đáp tuyến tần số của loa.

Phần 6: Giải Mã Cấu Trúc "Nam Châm" – Tại Sao Phải Là Alnico Và Ferrite?

Nói thật với anh em, nhiều người cứ nghe thợ quảng cáo "nam châm Alnico nghe hay hơn" là gật đầu cái rụp nhưng chẳng hiểu tại sao. Trong 33 năm làm nghề, tôi đã đo đạc hàng ngàn củ loa và thấy thế này:

1. Ma thuật của Alnico (Aluminum-Nickel-Cobalt): Dân chơi JBL cổ (như dòng L100 hay 4311 đời đầu) luôn săn lùng củ loa Alnico. Tại sao? Vì Alnico có độ từ thẩm cực cao và đặc tính "nén" từ trường rất mềm mại. Khi anh em đánh nhạc ở cường độ lớn, nam châm Alnico không bị hiện tượng "bão hòa" đột ngột như nam châm hiện đại. Nó giúp dải trung của JBL có cái độ "quyện", tiếng ca sĩ nghe nó "mộc" và có hồn hơn hẳn. Khổ nỗi, Alnico theo thời gian sẽ bị khử từ (demagnetized). Tôi đã gặp nhiều đôi loa bãi về đến Việt Nam, đo lại độ nhạy thấy hụt mất 2-3dB. Lúc này, thợ già phải có kỹ thuật "nạp từ" lại cho đúng trị số của hãng, không thì nghe nó cứ "bí bí", mất hẳn cái dải cao leng keng.
2. Sức mạnh của Ferrite: Đến cuối thập niên 70, do khủng hoảng Cobalt, JBL chuyển sang Ferrite. Nhiều người chê, nhưng tôi nói thẳng: Ferrite của JBL (như dòng 4312 hay L112) vẫn là một đẳng cấp khác. Nó cho tiếng Bass đanh, tròn chịa, nghe đã tai, chắc và chịu được công suất lớn hơn. Nếu anh em thích nghe Rock, Jazz hay nhạc có tiết tấu nhanh, Ferrite lại là lựa chọn tối ưu vì độ động (Dynamic) của nó cực tốt.
   
   

Phần 7: "Huyệt Đạo" Phân Tần (CROSSOVER) – Nơi Quyết Định 70% Chất Âm

Tôi thường ví phân tần như bộ não của đôi loa. Cái dở nhất của anh em chơi đồ bãi là sợ tháo máy. Tôi thì ngược lại, việc đầu tiên khi nhận một đôi loa là phải "soi" bộ phân tần.

1. Tụ điện bị khô : Trong 33 năm, tôi thấy chưa có đôi loa 30 năm tuổi nào mà tụ điện còn đúng trị số 100%. Tụ dầu hay tụ hóa của JBL đời cũ thường bị khô hoặc rò điện môi. Điều này làm điểm cắt tần số (Crossover point) bị lệch. Ví dụ, thay vì cắt ở 1.5kHz, nó lại nhảy lên 2kHz, làm dải trung bị hổng một mảng lớn. Anh em nghe nhạc thấy tiếng nó cứ "lọt thỏm", ca sĩ hát như đang nghẹt mũi là vì vậy.
2. Một trong những lỗi thường gặp nhất ở loa JBL cổ là cháy loa bass hoặc loa trép.
   Nguyên nhân đa số không phức tạp: người dùng đánh quá lớn, mở âm lượng vượt khả năng chịu đựng của loa.  Khi đánh lớn liên tục, loa sẽ gặp các tình trạng sau:

• Đứt loa: đang nghe thì mất tiếng hẳn

• Sổ dây đồng: tiếng lúc có lúc không, bass đánh rè

• Chạm coin: loa phát ra tiếng sột soạt, rè dù mở nhỏ

Những lỗi này không phải do xui, mà do:

• Ampli quá mạnh Chỉnh bass, gain quá tay ghe lâu ở mức âm lượng cao

Với loa JBL, khi bị các lỗi như cháy coil, sổ dây đồng, chạm coin, không nên tiếp tục mở thử vì càng mở càng hư nặng hơn.
Tôi khuyên cách tốt nhất là ngừng sử dụng loa, đem đi sửa sớm, còn cứu được thì chi phí nhẹ, để lâu thường phải quấn lại coil hoặc thay củ loa.

Ở Chợ Nhật Tảo Quận 10 có những cái tên thượng thừa, trong việc sửa chữa loa hỏng, sửa xong nghe 9/10 so với loa zin nguyên bản.

2. Nghệ thuật "Cân chỉnh" không mất chất: Khi tôi thay tụ cho khách, tôi không bao giờ dùng mấy cái tụ rẻ tiền. Tôi phải chọn tụ có sai số dưới 1%, và quan trọng là phải "nghe thử". Đôi khi tụ xịn nhất, đắt tiền nhất lắp vào JBL nghe lại "gắt". Tôi thường dùng mẹo phối hợp giữa tụ polypropylene và một chút tụ giấy để lấy lại cái chất âm "ngọt" đặc trưng của JBL. Đây là bí mật mà không một máy đo nào có thể thay thế được đôi tai của người thợ già.

Phần 8: "Bắt Bệnh" Các Dòng Monitor Huyền Thoại (43xx Series)

Nếu anh em định bước chân vào con đường chuyên nghiệp, chắc chắn phải đi qua dòng 43xx.

• JBL 4343 & 4344: Đây là những con quái vật thực sự. Nhưng cái "tử huyệt" của nó nằm ở việc phối ghép Bi-amp. Nhiều anh em dùng một cái Amply duy nhất để đánh đôi này thì chỉ nghe được 50% sức mạnh. Tôi thường khuyên khách dùng một Amply đèn cho dải trung-cao và một Amply bán dẫn công suất lớn (như Crown hoặc Mcintosh) cho dải trầm. Lúc đó, sân khấu âm thanh mới thực sự mở ra, tiếng Bass nó mới "đào" sâu xuống được sàn nhà.

• JBL 4425 & 4430 (Loa kèn chân voi): Dòng này có cái họng kèn Bi-Radial cực kỳ lợi hại. Nhưng cái dở là tiếng Treble kèn nếu không biết chỉnh sẽ rất "chói". Tôi thường phải hướng dẫn anh em cách chỉnh nút L-Pad phía trước loa. Đừng bao giờ vặn tối đa, hãy để ở mức 11 giờ hoặc 12 giờ tùy vào tiêu âm của phòng.

Phần 9: Chiến Thuật Xử Lý "Phòng Nghe" Cho Dân Cày JBL

Anh em đừng bao giờ coi thường cái phòng. Tôi đã đi set-up hàng trăm dàn máy, thấy nhiều ông mua loa 200 triệu về đặt trong cái phòng khách trống huếch trống hoác toàn gạch men và kính. Kết quả là tiếng Bass nó "vật" cho nhức đầu.

Kỹ thuật "Góc tường" của Tùng: Loa JBL thường có lỗ thông hơi phía trước (Front-ported) nên dễ đặt hơn loa lỗ thông hơi phía sau. Nhưng để dải trầm thực sự sạch, anh em phải cách tường ít nhất 50cm. Nếu phòng hẹp, hãy dùng mẹo đặt loa theo đường chéo của phòng. Điều này giúp triệt tiêu sóng đứng cực kỳ hiệu quả mà không tốn một đồng mua tiêu âm.

Phần 10: Nhật Ký Audio  – Những Ca "Cứu Hộ" Kinh Điển

Tôi nhớ mãi ca "cứu" một đôi JBL 4311B của một anh khách ở Bình Dương. Anh này mua hàng mạng, về nghe tiếng Bass cứ "phành phạch" như tiếng vỗ tay. Khi tôi tháo củ loa Bass 2213H ra, hỡi ôi, nhện loa đã bị thợ trước dán bằng keo sắt (502). Cái nhện nó cứng đờ, không còn độ nhún. Tôi phải mất 3 ngày ròng rã dùng hóa chất chuyên dụng để rã keo, sau đó phục chế lại nhện loa bằng loại keo dẻo đặc chủng của hãng. Khi lắp lại và cho chạy thử bản "Hotel California", anh khách đã sững người khi nghe tiếng trống Kick nó nảy và sâu đến thế. Đó là lý do tôi luôn nói: "Âm thanh là vật lý, không phải là tâm linh".

Phần 11: Tổng Kết – Di Sản Vương Thanh Tùng Tại 769 Audio

Sau 33 năm, cái tôi muốn để lại không phải là doanh số bán bao nhiêu đôi loa, mà là kiến thức giúp anh em không bị "trả học phí" quá nhiều. Tại 769 Audio, mỗi đôi JBL bán ra đều mang theo cái tâm của tôi. Tôi đã test, đã đo, đã nghe cho đến khi cảm thấy "đã cái nốt tai" mới dám giao cho khách.

Nếu anh em còn đang băn khoăn: "Liệu JBL có hợp với gu nhạc của mình không?", hay "Cái Amply ở nhà có đánh nổi đôi loa này không?", thì cứ mạnh dạn nhấc máy gọi cho tôi hoặc ghé qua cửa hàng. Anh em mình không mua bán thì cũng là cái duyên, tôi sẽ chỉ cho anh em cách nghe, cách nhìn đồ "zin" mà không cần phải là thợ.

Ký tên: Chuyên gia kỹ thuật & tư vấn âm thanh - 769 Audio.